#DE #STAD #ALS #KLASLOKAAL. #VIER #DAGEN #LEREN, #ONTDEKKEN & #ONTMOETEN #IN #HET #JOODSE #MILAAN

#DE #STAD #ALS #KLASLOKAAL

Vier dagen leren, ontdekken en ontmoeten in het Joodse Milaan

Door: Rabbijn Simon Bornstein

In oktober 2026 kwamen Joodse docenten, rabbijnen en onderwijsprofessionals in Milaan bijeen voor een didactische studiereis mede georganiseerd door The Jewish Agency for Israel. Als Nederlandse rabbijn ging er voor mij een nieuwe culturele wereld open. Ik mocht een schat aan nieuwe kennis, inzichten, methodieken en didactiek vergaren die mijn werk ten behoeve van Stichting Pardes ten goede komen.

Het centrale thema van deze vierdaagse bijeenkomst was 'The City as School': de stad als leeromgeving. Want Joods leren vindt niet alleen plaats in het klaslokaal, de synagoge of aan de studietafel. Ook de straten, historische gebouwen, archieven, begraafplaatsen en gemeenschappen vertellen verhalen en bieden waardevolle aanknopingspunten voor onderwijs en reflectie.

Het Joodse Milaan ontdekken

Tijdens de eerste dagen maakten de deelnemers kennis met het rijke Joodse verleden en heden van Milaan. Een bezoek aan de Pinacoteca Ambrosiana vormde het culturele begin van de reis. De Ambrosiana herbergt een historische bibliotheek en academie die werden opgericht door de aartsbisschop van Milaan omstreeks 1400. Deze lokale kerkvorst meende de economie en de stand der schone kunsten, cultuur en wetenschappen een belangrijke impuls te geven om Milaan tot grote bloei te brengen. Door het werk van deze academie kon de stad uitgroeien tot het economisch hart van noordelijk Italië.

De academische bibliotheek omvat tienduizenden boeken, waaronder ook tientallen incunabelen., middeleeuwse op perkament handmatig geschreven boekwerken. Een uiterst kostbare collectie welke momenteel gedigitaliseerd wordt om aan het wereldwijde publiek beschikbaar gesteld te worden.

Vervolgens werden de deelnemers verwelkomd in de Joodse school van Milaan, waar de studiereis officieel werd geopend.

Een rondleiding door de centrale synagoge en een wandeling door het historische Joodse Milaan onder begeleiding van een cultureel expert boden inzicht in de geschiedenis en ontwikkeling van de Joodse gemeenschap. Zo werd de stad zelf een bron van kennis: iedere plek vertelde iets over Joods leven, identiteit en continuïteit.

De deelnemende docenten en rabbijnen werden in de Jesjievah van ganser harte ontvangen door de Talmiediem en hun rabbijnen. Hier werd ingegaan op de eeuwen oude studiemethodieken van het Italiaanse Talmoedonderwijs. De vorming en opleiding van Italiaanse rabbijnen wordt lokaal duurzaam en op de toekomst gericht geborgd.

Herinneren en leren

Een belangrijk onderdeel van het programma was het bezoek aan het Memoriale della Shoah, het Holocaustmonument en herinneringscentrum van Milaan. Aansluitend verzorgde de Fondazione CDEC een workshop onder de titel Fotografia Resistente.

Deze ontmoetingen maakten zichtbaar hoe geschiedenis, beeldmateriaal en persoonlijke verhalen kunnen bijdragen aan Holocausteducatie en aan het doorgeven van herinneringen aan volgende generaties.

Voor Joodse docenten en rabbijnen is de vraag hoe we het verleden betekenisvol blijven onderwijzen immers van groot belang. Hoe verbinden we historische kennis met persoonlijke betrokkenheid en hedendaagse vragen? Gesprekken met Holocaustoverlevenden gaven inzicht in de contemporaine Joodse geschiedenis van noordelijk Italië.

De Joodse gemeenschap en haar onderwijs

Een bijzonder onderdeel van de studiereis was het bezoek aan de Scuola della Comunità Ebraica en de Joodse gemeenschap van Milaan. De scholieren genieten hun koosjere maaltijden in de mensa aan lange eenvoudige tafels. Het vrolijk geklets van de leerlingen vervult de hal. Het gaat er net en georganiseerd toe. Ieder ruimt keurig het gebruikte bestek, bord en beker af en deponeert afval in de container. De school voedt milieubewust op; het afval wordt  gescheiden ingezameld.

De deelnemers kregen de gelegenheid om kennis te maken met het Joodse onderwijs en het gemeenschapsleven in Milaan. De uitwisseling bood ruimte om ervaringen en ideeën te delen over de uitdagingen en mogelijkheden van Joods onderwijs in verschillende Europese contexten.

Hoe geven we Joodse identiteit door? Hoe verbinden we traditie en moderniteit? En hoe zorgen we ervoor dat Joodse scholen en gemeenschappen ook voor toekomstige generaties betekenisvolle plaatsen van leren en ontmoeting blijven?

Het waren vragen die gedurende de studiereis steeds opnieuw terugkwamen.

Het schoolhoofd verzorgde een didactische inleiding op het werk, de organisatie, wettelijke inbedding en over de opleiding van docenten Joodse Studiën aan Italië, veelal afkomstig van het Seminario Rabbinico in Rome. De Joodse onderwijsgemeenschap in Milaan en Rome blijken divers te zijn. Werelden op zichzelf, maar met veel overeenkomsten.

Aan deze school wordt het Joodse onderwijs verzorgd door bevoegde rabbijnen. De deelnemers aan de studiereis werden warm ontvangen voor een rondleiding door de moderne & goed toegeruste school, welke behoort tot de beste scholen in de wijde regio. Schoolrabbijn Simantov leidde een kring gesprek over inhoud, methodiek, didactiek, nut en noodzaak van het aanbod van de Joodse vakken binnen de school.

De begraafplaats als leeromgeving

Op de laatste dag stond een bijzondere locatie centraal: de Cimitero Monumentale, de monumentale begraafplaats van Milaan. Onder het thema The Cemetery as a Place of Learning ontdekten de deelnemers hoe ook een begraafplaats een belangrijke educatieve ruimte kan zijn.

Graven, namen, symbolen en monumenten vertellen verhalen over mensen, families, generaties en gemeenschappen. Ze maken geschiedenis tastbaar en nodigen uit tot reflectie op herinnering, identiteit en de verbinding tussen verleden en heden.

De studiereis werd afgesloten met een gezamenlijke lunch en een slotbijeenkomst in de Joodse school.

Van de stad terug naar het klaslokaal

De belangrijkste gedachte van de studiereis was dat leren niet ophoudt bij de muren van een klaslokaal. Juist door de omgeving actief bij het onderwijs te betrekken, kunnen geschiedenis, cultuur, religie en identiteit op een andere manier tot leven komen.

Voor de deelnemende docenten Joodse Studiën en Rabbijnen bood de studiereis niet alleen nieuwe kennis over het Joodse Milaan, maar ook inspiratie voor hun eigen onderwijs- en gemeenschapspraktijk. De reis gaf de deelnemers een unieke kans om aanvullende vakgerichte certificering te verkrijgen. Uiterst waardevol was ook de kans om collega’s uit alle delen van Europa te ontmoeten en met hen professionele uitwisselingen en samenwerkingen op te zetten.

Vier dagen lang was Milaan één groot klaslokaal. De opgedane ervaringen, ontmoetingen en inzichten reizen nu met de deelnemers mee naar hun eigen scholen, gemeenschappen en onderwijspraktijken.

Want soms begint het beste onderwijs wanneer we samen naar buiten stappen