#HEILIGE #WRIJVING: #LEREN #SPREKEN #EN #LUISTEREN #IN #EEN #GEPOLARISEERDE #WERELD
#Rabbijn #Simon #Bornstein®
In het hedendaagse academische landschap, waarin gevoeligheid, voorzichtigheid en morele alertheid steeds prominenter aanwezig zijn, lijkt het vermogen tot werkelijk gesprek onder druk te staan.
Het artikel “Brave Conversations: Teaching the art of disagreement in an age of discomfort” geschreven door: Daniel Heller, Senior Lecturer, Australian Centre for Jewish Civilisation, Faculty of Arts & Farid Zaid Turner Institute for Brain and Mental Health, Monash University; Deputy Director, Graduate Diploma of Psychology, werd gepubliceerd in 2025 en biedt een indringende analyse van deze ontwikkeling en presenteert een pedagogisch antwoord dat zowel praktisch als normatief van aard is.
Vanuit mijn positie als rabbijn en studentenpastor lees ik dit niet slechts als een didactisch experiment, maar als een existentiële oproep: hoe leren wij opnieuw spreken, luisteren en verdragen – juist waar het schuurt?
De stilte als symptoom van zorg
Het artikel opent met een herkenbare scène: een academisch seminar waarin een gevoelig onderwerp – genderidentiteit – ter sprake komt. Wat volgt is geen debat, maar stilte.
Deze stilte is geen teken van onverschilligheid, maar van zorgvuldigheid. Studenten en docenten willen niet kwetsen, niet verkeerd begrepen worden, niet sociaal gesanctioneerd worden.
Paradoxaal genoeg leidt deze ethische intentie tot het vermijden van gesprek. Hier zien we een kernspanning van onze tijd: de wens tot compassie ondermijnt de praktijk van open dialoog.
Vanuit een pastoraal perspectief is deze dynamiek diep herkenbaar. In gesprekken met studenten merk ik hoezeer zij verlangen naar veiligheid, maar tegelijkertijd verstikt raken in diezelfde veiligheid wanneer deze geen ruimte laat voor verschil.
De angst om fouten te maken – moreel, sociaal of intellectueel – leidt tot zelfcensuur. Wat verloren gaat, is niet slechts debat, maar ook de mogelijkheid tot groei.
Intellectuele wrijving als pedagogische noodzaak
De auteurs signaleren een bredere culturele verschuiving: universiteiten vermijden steeds vaker moeilijke gesprekken. Docenten passen hun curricula aan, studenten trekken zich terug uit confrontatie. Dit wordt mede verklaard door een pedagogisch ethos dat discomfort wil minimaliseren.
Echter, zoals ook andere denkers hebben betoogd, kan overbescherming leiden tot kwetsbaarheid. Zonder blootstelling aan spanning ontbreekt de oefening in veerkracht.
In de Joodse traditie bestaat een diep respect voor machloket – het meningsverschil. De Talmoed is opgebouwd uit tegenstrijdige interpretaties, waarbij waarheid niet ontstaat door consensus, maar door het zorgvuldig naast elkaar laten bestaan van verschillende stemmen.
Deze traditie leert dat intellectuele wrijving geen bedreiging is, maar een bron van wijsheid. Het Brave Conversations-project sluit impliciet aan bij deze gedachte: het herwaardeert conflict als leerzame ruimte.
Van zwijgen naar vaardigheid
Het centrale antwoord van het project is niet ideologisch, maar methodisch. Het doel is niet om studenten te leren wat zij moeten denken, maar hoe zij kunnen blijven denken in situaties van spanning. Dit gebeurt via intensieve workshops waarin deelnemers oefenen met perspectiefwisseling, rollenspel en gestructureerde dialoog.
Een bijzonder waardevol instrument is het zogenaamde “looping for understanding”: het parafraseren van de ander voordat men reageert. Deze techniek lijkt eenvoudig, maar heeft diepe implicaties.
Zij veronderstelt dat luisteren geen passieve handeling is, maar een actieve ethische keuze. Door de ander recht te doen in diens eigen woorden, ontstaat er ruimte voor erkenning zonder instemming.
In pastorale begeleiding gebruik ik vergelijkbare technieken. Wanneer een student zich onbegrepen voelt, vraag ik vaak: “Kun je herhalen wat de ander volgens jou bedoelde?”
Niet om consensus te forceren, maar om het gesprek te vertragen. In die vertraging ontstaat vaak iets nieuws: niet noodzakelijk overeenstemming, maar wel wederzijds begrip.
Discomfort als leerobject
Een van de meest intrigerende aspecten van het project is de poging om discomfort meetbaar te maken. Door fysiologische en gedragsmatige reacties tijdens gesprekken te analyseren, proberen de onderzoekers inzicht te krijgen in wat mensen doet afhaken of juist betrokken houdt.
Dit wijst op een verschuiving in het denken over onderwijs: niet alleen cognitieve inhoud, maar ook affectieve processen worden serieus genomen.
Deze benadering resoneert met spirituele tradities waarin het verdragen van onzekerheid centraal staat. In de mystieke literatuur wordt vaak gesproken over het “uithouden van het niet-weten” als voorwaarde voor inzicht.
Ook in de pastorale praktijk blijkt dat groei vaak plaatsvindt in momenten van verwarring en spanning. Het probleem is niet discomfort op zich, maar het ontbreken van vaardigheden om ermee om te gaan.
De pedagogiek van onzekerheid
Het artikel verwijst naar het belang van tolerantie voor ambiguïteit. In een wereld die snelle antwoorden en duidelijke posities verlangt, is het vermogen om onzekerheid te verdragen zeldzaam geworden.
Toch is juist deze capaciteit essentieel voor zowel wetenschappelijk denken als democratisch burgerschap.
Vanuit een religieus perspectief is dit geen nieuw inzicht. Geloofstradities erkennen al eeuwenlang dat waarheid zich niet laat reduceren tot eenduidigheid.
De Bijbelse verhalen zijn vaak ambivalent, open voor interpretatie, en nodigen uit tot voortdurende herlezing. In die zin kan het leren omgaan met onzekerheid worden gezien als een spirituele oefening.
Co-creatie en democratische pedagogiek
Een belangrijk kenmerk van het Brave Conversations-project is de betrokkenheid van studenten als mede-ontwerpers. Dit sluit aan bij principes van democratische pedagogiek, waarin onderwijs niet hiërarchisch wordt opgelegd, maar gezamenlijk wordt vormgegeven.
Studenten worden niet slechts gezien als ontvangers van kennis, maar als actieve deelnemers in het leerproces.
Dit heeft ook een pastorale dimensie. Jongvolwassenen bevinden zich in een fase van identiteitsvorming, waarin zij zoeken naar stemmen die hen serieus nemen.
Door hen te betrekken bij het ontwerp van dialoogpraktijken, wordt hun agency erkend. Dit kan bijdragen aan een gevoel van eigenaarschap en verbondenheid.
Polarisatie en de crisis van vertrouwen
De urgentie van het project wordt onderstreept door bredere maatschappelijke ontwikkelingen. Het artikel wijst op een afname van vertrouwen in instituties en een toename van polarisatie.
In zo’n context wordt het vermogen om constructief te verschillen niet slechts een academische vaardigheid, maar een maatschappelijke noodzaak.
Als rabbijn zie ik hierin een ethische opdracht. De traditie leert dat gemeenschap niet ontstaat door uniformiteit, maar door het vermogen om verschil te dragen.
“Eiloe we’eiloe divrei Elohiem chajiem” – “Deze én die zijn woorden van de levende God” – stelt dat meerdere perspectieven naast elkaar kunnen bestaan zonder elkaar te vernietigen.
Dit vraagt om een cultuur waarin luisteren net zo belangrijk is als spreken.
Geen belofte van harmonie
Het project is opmerkelijk eerlijk in zijn doelstellingen. Het belooft geen consensus, geen harmonie en geen volledig veilige ruimte.
In plaats daarvan biedt het iets duurzamers: de capaciteit om aanwezig te blijven in ongemak. Dit is een cruciale verschuiving. Veiligheid wordt niet gedefinieerd als afwezigheid van spanning, maar als de aanwezigheid van vaardigheden om met spanning om te gaan.
In pastorale termen zou men kunnen zeggen: het doel is niet om conflicten te vermijden, maar om ze te heiligen – dat wil zeggen, ze te benaderen met aandacht, respect en verantwoordelijkheid.
De kunst van het blijven
Het Brave Conversations-project biedt een krachtig antwoord op een fundamentele vraag van onze tijd: hoe blijven wij in gesprek wanneer het moeilijk wordt? Het laat zien dat dit geen vanzelfsprekende vaardigheid is, maar een oefening die geleerd en onderhouden moet worden.
Voor universiteiten betekent dit een herwaardering van dialoog als kern van academische vorming. Voor studenten betekent het een uitnodiging om moed te ontwikkelen – niet de moed om te winnen, maar om te blijven.
En voor ons allen, als leden van een plurale samenleving, betekent het een herinnering dat verschil geen bedreiging is, maar een voorwaarde voor betekenisvolle ontmoeting.
Misschien is dat wel de diepste les: dat wij in het ongemak niet alleen de ander ontmoeten, maar ook onszelf.
