#ECLIPS. #EEN #MOMENT #KIJKEN #NAAR #DE #HEMEL #ÉN #NAAR #ONS #ZELF.

 

#ECLIPS. #EEN #MOMENT #KIJKEN #NAAR #DE #HEMEL #ÉN #NAAR #ONS #ZELF.

#Rabbijn #Simon #Bornstein®

 

De #zonsverduistering die deze week zichtbaar was, was voor velen een indrukwekkend #natuurverschijnsel. De maan schoof voor de zon en gedurende enige tijd werd het daglicht merkbaar minder. Voor de moderne wetenschap is dit een prachtig en nauwkeurig te berekenen #astronomisch #fenomeen. Voor een Jood kan het echter ook aanleiding zijn tot een andere vraag: wat betekent het wanneer wij zoiets aan de hemel aanschouwen, en hoe hoort een Jood daar volgens de haloche en de woorden van Chazal op te reageren?

In Maseches Soekkoh (29a) spreken Chazal over verduisteringen van de hemellichten. De Gemore beschouwt een dergelijke gebeurtenis als een sieman, een teken dat de mens tot nadenken moet brengen. Dit betekent niet dat een zonsverduistering moet worden opgevat als een voorspelling van een concrete ramp. Het Jodendom leert ons niet om naar de hemel te kijken om de toekomst te voorspellen en kent geen plaats voor bijgelovige interpretaties. De bedoeling van Chazal is eerder dat een ongewoon en indrukwekkend verschijnsel ons wakker kan schudden. Wanneer de mens iets ziet dat zijn gewone ervaring overstijgt, krijgt hij de mogelijkheid om even stil te staan en zichzelf af te vragen: waar sta ik eigenlijk in mijn leven, hoe is mijn relatie met Hasjem en hoe gedraag ik mij tegenover mijn medemens?

Halochisch gezien is er een belangrijke vraag: spreken wij een brooche uit bij een zonsverduistering? Het antwoord is dat men over een zonsverduistering geen speciale brooche zegt. Hoewel de haloche voor verschillende natuurverschijnselen wel brooches kent, is voor een eclips geen vaste brooche door Chazal ingesteld. Wij kunnen niet zelfstandig een nieuwe brooche formuleren en de Naam van Hasjem uitspreken omdat wij iets indrukwekkends zien. Juist bij brooches geldt grote voorzichtigheid. Daarom is de juiste halochische houding om geen brooche over de eclips zelf te zeggen.

Dat betekent echter niet dat wij er als Joden onverschillig naar moeten kijken. Integendeel. Misschien ligt hier juist een belangrijke les. De wetenschap kan ons precies uitleggen hoe een zonsverduistering ontstaat. De maan beweegt om de aarde, de aarde beweegt om de zon en wanneer de hemellichamen zich op de juiste wijze ten opzichte van elkaar bevinden, valt de schaduw van de maan op de aarde. Dat wij begrijpen hoe dit werkt, maakt het vanuit Joods perspectief niet minder indrukwekkend. Integendeel: hoe meer wij de orde, precisie en complexiteit van de Schepping begrijpen, hoe groter onze verwondering over de Schepper kan worden.

De Tauroh vraagt ons niet om wetenschap te vrezen. Zij vraagt ons om de kennis die wij hebben op de juiste manier te gebruiken. Wij kunnen weten hoe regen ontstaat en toch Hasjem danken voor de regen. Wij kunnen begrijpen hoe de zon en de maan bewegen en toch stilstaan bij de grootheid van Degene die deze wereld heeft geschapen en haar volgens vaste wetten laat functioneren.

Een zonsverduistering kan daarom een moment worden van chesjben hanefesj. Niet omdat wij bang moeten zijn voor wat er zal gebeuren, maar omdat wij onszelf mogen afvragen wat er in ons eigen leven moet veranderen. Misschien is er iemand die wij hebben gekwetst en aan wie wij vergeving moeten vragen. Misschien zijn onze gebeden oppervlakkig geworden. Misschien nemen wij onze verplichtingen tegenover anderen niet serieus genoeg. Misschien hebben wij ons te veel laten meeslepen door de dagelijkse drukte en te weinig tijd genomen om stil te staan bij onze relatie met Hasjem.

Chazal willen ons wakker maken. De hemel laat ons zien dat wij niet de baas zijn over het universum. Wij kunnen berekenen wanneer een eclips zal plaatsvinden, wij kunnen haar met grote nauwkeurigheid voorspellen en wij kunnen haar wetenschappelijk verklaren, maar wij hebben de hemel niet geschapen. Wij leven in een wereld die groter is dan wijzelf. Dat besef kan een mens nederig maken.

 

Er is bovendien een mooie gedachte verborgen in het beeld van een zonsverduistering. Tijdens een eclips lijkt het alsof het licht van de zon verdwijnt. Maar de zon is niet verdwenen. Zij wordt slechts tijdelijk aan ons zicht onttrokken. Ook in het geestelijke leven kan een mens momenten ervaren waarop het licht verborgen lijkt. Soms begrijpt hij niet waarom bepaalde dingen gebeuren. Soms voelt hij zich ver van Hasjem. Soms lijkt het alsof er geen duidelijkheid is. Maar het feit dat wij het licht niet zien, betekent niet dat het licht er niet is.

De zon blijft schijnen, ook wanneer wij haar tijdelijk niet kunnen zien. Zo kunnen ook emoene en bitochaun blijven bestaan wanneer een mens tijdelijk geen helderheid ervaart.

Daarom is de juiste Joodse reactie op een zonsverduistering geen paniek en geen bijgeloof. Het is verwondering, nederigheid en zelfonderzoek. Wij zeggen geen speciale brooche over de eclips, maar wij kunnen wel onze handen vouwen voor een tefilloh, een hoofdstuk Tehielliem zeggen of eenvoudigweg enkele minuten in stilte nadenken. Wij kunnen onszelf de vraag stellen: wat kan ik vanaf vandaag beter doen?

Misschien is dat uiteindelijk de diepste boodschap van de verduistering. Wanneer het licht aan de hemel tijdelijk wordt bedekt, worden wij eraan herinnerd hoe afhankelijk wij zijn van licht dat wij zelf niet kunnen maken. En juist op zo'n moment kunnen wij opnieuw leren waarderen wat wij iedere gewone dag als vanzelfsprekend beschouwen.

Een eclips duurt enkele minuten of uren. De spirituele les hoeft echter niet te verdwijnen zodra de zon weer volledig zichtbaar is. Wanneer wij na afloop naar huis gaan, zouden wij niet alleen moeten denken: wat was dat mooi om te zien? Wij zouden ook moeten vragen: wat heb ik ervan geleerd?

Kijk naar de hemel, maar kijk daarna ook naar jezelf. Laat de zonsverduistering geen angst achterlaten, maar bewustwording. Geen bijgeloof, maar emoene. Geen voorspelling van rampspoed, maar een uitnodiging tot tesjoewe. Want soms wordt het licht aan de hemel tijdelijk bedekt om ons eraan te herinneren dat wij zelf verantwoordelijk zijn om het licht van Tauroh, chesed en geloof in onze eigen omgeving zichtbaar te maken.

Niet alles wat verborgen is, is verdwenen. En wanneer het licht terugkeert, is de vraag niet alleen of wij het weer kunnen zien, maar ook of wij zelf veranderd zijn.

 

ZONOVERGOTEN AFSLUITING VAN PROJECT DE JOODSE STAD IN OOST

 

#Rabbijn #Simon #Bornstein®

Met een feestelijke bijeenkomst op het Pretoriusplein is het project De Joodse Stad in Oud-Oost officieel afgesloten. Op het zonovergoten plein, tegenover buurthuis Biko, kwamen ongeveer vijftig bezoekers bijeen om terug te blikken op een project dat de Joodse geschiedenis van de Transvaalbuurt opnieuw zichtbaar heeft gemaakt.

Hoogleraar Bart Wallet opende de middag met een inspirerende toespraak over het belang van het bewaren en doorgeven van de verhalen van de Joodse gemeenschap in Amsterdam-Oost. Daarna vertrokken de bezoekers in twee groepen voor een wandeling door de buurt. De route, samengesteld door het 4 Mei Comité, voerde langs plekken waar de geschiedenis van de Joodse bewoners nog altijd voelbaar is.

Een indrukwekkend onderdeel van het programma was het levensverhaal van mevrouw Wil de Brave. Zij woont al tachtig jaar in de Transvaalbuurt en vertelde uit eigen ervaring over de veranderingen die de wijk heeft doorgemaakt. Haar persoonlijke herinneringen gaven de geschiedenis een menselijk gezicht en maakten veel indruk op de aanwezigen.

Ook de Joodse Buurtvereniging Nachaliël was vertegenwoordigd. De vereniging brengt Joodse bewoners in de buurt samen tijdens Sjabbat en de Joodse feestdagen en biedt daarnaast buurtpastoraat en Joods vormingsonderwijs aan scholieren en studenten. Daarmee draagt Nachaliël bij aan een levendige Joodse gemeenschap in Amsterdam-Oost, waarin ontmoeting, zorg en traditie centraal staan.

De afsluitende woorden waren van professor Emile Schrijver, directeur van het Joods Cultureel Kwartier. Hij sprak zijn waardering uit voor alle vrijwilligers, organisaties en bewoners die aan het project hebben meegewerkt. Volgens Schrijver laten initiatieven als De Joodse Stad in Oud-Oost zien hoe lokale geschiedenis mensen met elkaar verbindt en nieuwe generaties bewust maakt van het verleden.

Na het officiële programma was er volop gelegenheid om elkaar te ontmoeten. Onder het genot van Joodse hapjes – weliswaar niet koosjer – en met Israëlische muziek op de achtergrond werd nog lang nagepraat. De zonnige middag vormde een passende en sfeervolle afsluiting van een project dat de Joodse geschiedenis van Oud-Oost opnieuw onder de aandacht heeft gebracht.

In de lop van het najaar organiseert de Joodse Buurtvereniging Nachaliël verschillende bijeenkomsten voor Joden in Oost. Joods leven in Oost heeft toekomst!

#EMERITAAT #VOOR #ZORG #PROFESSOR #DR. #HANS #SCHILDERMAN

#EMERITAAT #VOOR

#ZORG #PROFESSOR #DR. #HANS #SCHILDERMAN

Door: #RABBIJN #SIMON #BORNSTEIN®

De seizoenen van het leven kunnen worden beschouwd als een voortdurende dialoog tussen wijsheid en tijd. Zo gaat nu de bekende professor dr. Hans Schilderman met emeritaat. Het valt te hopen dat Schilderman ook als “pensionado” bij blijft dragen aan het werkveld.

In de Joodse traditie zeggen we dat een leraar niet alleen kennis overdraagt, maar een vonk van het goddelijke in de leerling aansteekt. Professor Schilderman heeft decennialang die vonk levend gehouden binnen de academische muren van Nijmegen. Zijn werk, dat de diepten van de menselijke geest en religie verkent, getuigt van een intellectuele integriteit die zeldzaam en kostbaar is.

Wanneer een academicus van zijn statuur de overstap maakt naar het emeritaat, is dat geen einde, maar een transformatie. Het is de overgang van het doceren naar het belichamen van de opgedane wijsheid. Het is een moment om hem te danken voor de vele zaden van inzicht die hij heeft geplant in de harten van talloze studenten, die nu op hun beurt de wereld met meer diepgang en compassie tegemoet treden.

Hans Schilderman, heeft een indrukwekkende carrière opgebouwd op het snijvlak van theologie, godsdienstpsychologie en pastoraaltheologie. Hij is een autoriteit op het gebied van de godsdienstpsychologie, waarbij hij methodologische vraagstukken combineert met diepgaande reflecties op de rol van de 'geest' in een geseculariseerde wereld. Hij bekleedde tot afgelopen vrijdag de leerstoel Religie en Zorg.

Zijn publicaties, vormen een fundament voor het begrijpen van de veranderende positie van religie in de hedendaagse zorgpraktijk. Hij heeft zich in het bijzonder ingezet voor de academische onderbouwing van geestelijke verzorging, waarbij hij zocht naar een balans tussen de menselijke ervaring en de institutionele kaders van de zorg. Zoals de wijzen leerden: "Wie leert, is als een bron die steeds rijker stroomt."  😇

#MAROKKAANSE #GEMEENSCHAP #VIERT #TROONFEEST2026

 

#RABBIJN #SIMON #BORNSTEIN #OP #WERKBEZOEK #BIJ
#MAROKKAANSE #CONSUL #GENERAAL
#BIJ GELEGENHEID #VAN #DE #VIERING #VAN #HET 
#TROONFEEST2026

#DE #HERMEUTISCHE #HORIZON #VAN #HOOGLERAAR #KONRAD #SCHMID, #EEN #REFLECTIE #OP #DE HEBREEUWSE #BIJBEL

 

#DE #HERMEUTISCHE #HORIZON #VAN #HOOGLERAAR #KONRAD #SCHMID, #EEN #REFLECTIE #OP #DE HEBREEUWSE #BIJBEL

Door: #RABBIJN #SIMON #BORNSTEIN®

Prof. Dr. Konrad Schmid, verbonden aan de Universiteit van Zürich, is een vooraanstaand autoriteit op het gebied van de Hebreeuwse Bijbel en de vroeg-joodse religiegeschiedenis.

Zijn omvangrijke oeuvre, waaronder werken als A Historical Theology of the Hebrew Bible en The Making of the Bible, biedt een kritisch kader voor het begrijpen van de vorming van heilige geschriften.

Een intrigerende vraag die in zijn onderzoek naar voren komt, is of er in de Hebreeuwse Bijbel sprake is van een 'joods-arabische oecumene'.

Hoewel de term 'oecumene' in strikte zin verwijst naar de christelijke eenheidsbeweging, gebruikt Schmid deze in een bredere, historisch-theologische context om de interactie tussen verschillende tradities en culturele sferen te duiden.

Schmid benadrukt dat de Hebreeuwse Bijbel geen geïsoleerd product is, maar voortkomt uit een intensief proces van inner-bijbelse exegese en culturele uitwisseling binnen het oude Nabije Oosten.

Wanneer we kijken naar de relatie tussen de Hebreeuwse traditie en de bredere semitische wereld, wijst Schmid op de politisering van godsvoorstellingen. De transformatie van de godheid tot een wetgever—een concept dat in de Tauroh centraal staat—is een innovatie die zich afzet tegen, maar ook reageert op, de bredere oriëntaalse rechtsgeschiedenis.

De vraag naar een 'joods-arabische oecumene' binnen de Hebreeuwse Bijbel raakt aan de kern van Schmids onderzoek naar de vorming van de Pentateuch.

Hij stelt dat de Bijbelse teksten in een voortdurende dialoog staan met hun omgeving. In zijn analyse van de 'dubbele oorsprong' van Israël—de verhalen over de aartsvaders en de Exodus—laat hij zien hoe verschillende tradities werden samengevoegd tot een samenhangend geheel.

Deze redactionele processen weerspiegelen een intellectuele openheid die, hoewel niet oecumenisch in de moderne zin, wel degelijk wijst op een gedeelde semitische intellectuele ruimte waarin juridische en theologische concepten werden uitgewisseld en geherinterpreteerd.

Schmid betoogt dat de divinisering van de Tauroh niet leidde tot een statisch dogma, maar juist een vruchtbaar proces van interpretatie initieerde.

Dit proces stelde de teksten in staat om te overleven in verschillende culturele contexten. De 'oecumenische' potentie ligt hier in de wijze waarop de Bijbel zichzelf openstelt voor voortdurende herlezing.

Door de Hebreeuwse Bijbel te zien als een literair en theologisch project dat voortdurend in beweging is, daagt Schmid ons uit om de grenzen tussen 'joods' en 'arabisch' (of breder: semitisch) in de oudheid niet als rigide muren te zien, maar als poreuze membranen waarbinnen een gedeelde religieuze grammatica kon ontstaan.

#REFLECTIES #OP #TISJEBOV #EN #DE #ROL #VAN #EICHO

Door: #RABBIJN #SIMON #BORNSTEIN®

Tisjebov staat bekend als de droevigste dag op de Joodse kalender, ter herdenking van de vernietiging van zowel de Eerste als de Tweede Beis Hamikdesj in Jeroesjolojiem, samen met een lange reeks nationale tragedies.

Centraal in de rouwliturgie van deze sombere nacht van de vastendag staat het openbaar reciteren van Megillas Eicho, het Boek van de Klaagliederen, dat traditioneel wordt toegeschreven aan de profeet Jeremia.

Terwijl de leden van de kehille laag op de grond zitten in het gedimde licht in sjoel, lezen zij de aangrijpende Kienaus – klaagzangen die de totale verlatenheid, hongersnood en verwaarlozing tijdens de belegering van Jeruzalem vastleggen.

De Rol van Eicho gaat echter veel verder dan louter historische herinnering; het biedt een sacraal vat voor collectieve katharsis en emotionele verwerking. Zoals opgemerkt in traditionele commentaren, is de naam Eicho —wat "Hoe" betekent—een existentiële kreet die vraagt hoe de goddelijke bescherming kon worden opgeheven en hoe de mensheid zo diep kon vallen.

Toch liggen in de diepgaande en hartverscheurende verzen kernen van aanhoudende veerkracht, het meest beroemd verwoord in het vers "Vernieuw onze dagen als van oudher" (Klaagliederen 5:21).

Door ons onder te dompelen in de rauwe, ongefilterde rouw van Eicho koesteren we geen permanente wanhoop; in plaats daarvan confronteren we onze spirituele tekortkomingen en valideren we onze nationale wonden.

Deze intense confrontatie met verlies creëert de essentiële psychologische en spirituele basis voor de diepgaande troost van parsje Nachamoe, waarmee wordt bewezen dat ware vertroosting pas ten volle kan worden gewaardeerd en geïntegreerd nadat men de diepte van de beproeving in alle bescheidenheid tegenover Hasjem volledig heeft erkend.

 

Hildegard van Bingen en de echo van de synagoge

Over de Utrecht Summer School Medieval Chant en verrassende overeenkomsten tussen christelijke en joodse zangtradities

Door: #Rabbijn #Simon #Bornstein®

Deze zomer biedt de Utrecht Summer School cursus Medieval Chant een bijzondere gelegenheid om kennis te maken met de rijke wereld van de middeleeuwse liturgische zang. Een belangrijk onderdeel van deze muzikale erfenis is het werk van Hildegard van Bingen, een van de meest fascinerende religieuze figuren uit de Europese Middeleeuwen.

Als rabbijn luister ik met grote belangstelling naar haar muziek, niet omdat zij deel uitmaakt van de joodse traditie, maar omdat haar composities en de bredere traditie van het gregoriaans verrassende raakvlakken vertonen met eeuwenoude synagogale melodieën.

Hoewel christendom en jodendom zich al vroeg als afzonderlijke religieuze gemeenschappen ontwikkelden, delen zij een gemeenschappelijke wortel. Dat geldt niet alleen voor de Schrift, maar ook voor bepaalde vormen van liturgische voordracht en zang.

Wie aandachtig luistert naar de melodische lijnen van Hildegard en deze vergelijkt met traditionele joodse gebedszang, ontdekt soms een verwantschap die terugreikt tot de religieuze cultuur van de late oudheid.

Hildegard van Bingen: visionair en componist

Hildegard van Bingen (1098–1179) was abdis, mystica, theoloog, schrijver, natuuronderzoeker en componist. In een tijd waarin vrouwen zelden een publieke intellectuele rol speelden, ontwikkelde zij een indrukwekkend oeuvre dat tot op heden wordt bestudeerd en uitgevoerd.

Haar muzikale werken onderscheiden zich door hun originaliteit. Waar veel gregoriaanse melodieën relatief sober zijn, kenmerken Hildegards composities zich door grote melodische sprongen, een opvallende expressiviteit en een bijna contemplatieve intensiteit. Haar muziek lijkt niet alleen bedoeld om teksten te begeleiden, maar ook om de luisteraar een spirituele ervaring te laten ondergaan.

Voor moderne oren klinkt haar muziek soms exotisch en tijdloos tegelijk. Zij beweegt zich buiten de harmonische verwachtingen van latere westerse muziek en creëert een klankwereld die eerder zweeft dan voortschrijdt. Juist daarin herkennen veel kenners van joodse liturgische muziek iets vertrouwds.

De plaats van zang in religieuze ervaring

Binnen het jodendom heeft zang altijd een centrale rol gespeeld. De Psalmen spreken voortdurend over zingen voor God. In de Tempel van Jeruzalem begeleidden de Levieten de eredienst met gezongen lofprijzingen. Na de verwoesting van de Tweede Tempel in het jaar 70 bleef de stem het belangrijkste muzikale instrument van het joodse gebed.

Ook in de christelijke traditie kreeg de menselijke stem een bijzondere status. Vroege kerkvaders zagen de zuivere stem als het meest geschikte middel om God te loven. Daardoor ontwikkelde zich een traditie van eenstemmige zang die uiteindelijk uitmondde in het gregoriaans.

Deze nadruk op de stem zonder uitgebreide instrumentale begeleiding vormt een eerste belangrijke overeenkomst tussen beide tradities. In beide gevallen wordt de menselijke stem beschouwd als een direct instrument van devotie.

Monofonie: één stem, één gemeenschap

Een van de opvallendste kenmerken van zowel gregoriaanse zang als traditionele synagogale zang is de monofonie. Dat betekent dat er één melodische lijn wordt gezongen, zonder meerstemmige harmonieën.

In veel orthodoxe synagogen wordt tot op de dag van vandaag gebeden volgens dit principe. De voorzanger, de chazzan, leidt de gemeente door een melodische lijn die door de gemeenschap wordt gevolgd of beantwoord. De kracht ligt niet in harmonische complexiteit maar in spirituele concentratie.

Ook de muziek van Hildegard is fundamenteel monofonisch. Wanneer een groep zusters haar composities uitvoerde, zongen zij dezelfde melodie. De aandacht richtte zich daardoor volledig op tekst, betekenis en gebed.

Voor wie vertrouwd is met synagogale tradities roept dit een herkenbaar gevoel op: muziek als collectieve spirituele ademhaling.

Modale melodieën

Een tweede overeenkomst betreft het gebruik van modi. Middeleeuwse christelijke muziek was gebaseerd op kerktoonsoorten die sterk verschillen van het latere majeur- en mineursysteem.

Ook veel joodse gebedstradities maken gebruik van modale structuren. In de Asjkenozische wereld spreekt men vaak van noesach: traditionele melodische patronen die verbonden zijn met specifieke gebeden, feestdagen of liturgische seizoenen.

Wanneer men bepaalde composities van Hildegard beluistert, valt op dat zij zich beweegt binnen modale klankwerelden die soms verrassend dicht liggen bij patronen die men aantreft in synagogale recitatie. Dit betekent niet dat er sprake is van directe muzikale overname, maar wel van gedeelde muzikale wortels in de religieuze cultuur van het Middellandse Zeegebied en Europa.

De kunst van de gezongen tekst

In zowel de synagoge als het middeleeuwse klooster staat de tekst centraal. Muziek is geen doel op zichzelf, maar een middel om woorden dieper te laten resoneren.

Binnen het jodendom wordt de Tauroh niet eenvoudig voorgelezen maar gezongen volgens vaste melodische accenten, bekend als tangemei ha-mikro. Deze zangvorm helpt niet alleen bij de voordracht, maar onthult ook grammaticale en inhoudelijke structuren van de tekst.

Een vergelijkbaar principe vinden we in gregoriaanse zang. Ook daar volgt de melodie de natuurlijke beweging van de heilige tekst. De muziek ondersteunt de betekenis van de woorden en versterkt hun spirituele impact.

Hildegard bracht dit principe naar een bijzonder hoog niveau. Haar melodieën lijken soms rechtstreeks voort te vloeien uit de inhoud van de tekst. Wanneer zij schrijft over hemels licht, stijgt de melodie omhoog; wanneer zij spreekt over nederigheid, daalt zij weer af. De muziek wordt zo een vorm van interpretatie.

Mystiek en klank

Misschien ligt de diepste overeenkomst niet in de techniek van de muziek, maar in haar spirituele functie.

Hildegard beschouwde muziek als een weerspiegeling van de harmonie van de schepping. Volgens haar had de mens vóór de zondeval een bijzondere verbinding met de hemelse muziek. Religieuze zang hielp iets van die oorspronkelijke harmonie te herstellen.

Ook binnen de joodse mystieke traditie speelt muziek een belangrijke rol. De kabbalistische literatuur beschrijft hoe gebed de verschillende spirituele werelden met elkaar verbindt. Later benadrukte de chassidische beweging de kracht van melodieën (niggoeniem) om de ziel dichter bij God te brengen.

Hoewel de theologische systemen verschillen, herkennen we een gemeenschappelijke intuïtie: muziek is meer dan esthetiek. Zij vormt een brug tussen het aardse en het goddelijke.

Historische raakvlakken

Historici wijzen erop dat vroege christelijke liturgie ontstond in een omgeving waarin joodse gebedstradities nog sterk aanwezig waren. De eerste volgelingen van Jezus waren immers Joden die vertrouwd waren met de eredienst van synagoge en Tempel.

Het is aannemelijk dat bepaalde vormen van psalmrecitatie, responsoriale zang en liturgische voordracht vanuit die context invloed hebben uitgeoefend op de ontwikkeling van christelijke zangtradities. Natuurlijk veranderden deze tradities in de loop der eeuwen aanzienlijk en ontwikkelden zij hun eigen karakter.

Toch blijft het fascinerend dat een luisteraar vandaag nog steeds overeenkomsten kan waarnemen tussen sommige synagogale melodieën en bepaalde aspecten van middeleeuwse christelijke zang.

Waarom deze vergelijking relevant blijft

In een tijd waarin religies vaak worden besproken vanuit hun verschillen, kan muziek ons herinneren aan een gedeelde geschiedenis. Het gaat daarbij niet om het uitwissen van theologische grenzen. Jodendom en christendom blijven verschillende geloofstradities met eigen overtuigingen en praktijken.

Maar muziek laat zien dat culturen elkaar beïnvloeden, van elkaar leren en soms een gemeenschappelijke oorsprong delen. Wanneer studenten tijdens de Utrecht Summer School de muziek van Hildegard bestuderen, ontdekken zij niet alleen een hoofdstuk uit de Europese muziekgeschiedenis. Zij maken ook kennis met een klankwereld die indirect verbonden is met bredere religieuze tradities van het Westen.

Voor joodse luisteraars kan dit een gelegenheid zijn om met nieuwe oren naar hun eigen erfgoed te luisteren. Voor christelijke musici opent het een venster op de historische context waaruit een deel van hun muzikale traditie is voortgekomen.

Een uitnodiging tot luisteren

De muziek van Hildegard van Bingen is geen museumstuk. Zij spreekt nog steeds tot moderne luisteraars omdat zij een universele menselijke ervaring raakt: het verlangen naar betekenis, schoonheid en transcendentie.

Wie haar composities beluistert, hoort meer dan middeleeuwse noten. Men hoort een zoektocht naar het heilige. Die zoektocht klinkt ook door in de eeuwenoude melodieën van de synagoge, in de gezongen Psalmen, in de cantillatie van de Tauroh en in de mystieke niggoen.

De Utrecht Summer School biedt daarom meer dan een technische cursus over middeleeuwse zang. Zij biedt een kans om te ontdekken hoe muziek religieuze grenzen kan overstijgen zonder deze uit te wissen. In de stemmen van middeleeuwse nonnen en in de melodieën van de synagoge klinkt een gedeeld menselijk verlangen: om door zang iets van het goddelijke te benaderen.

Misschien is dat wel de meest waardevolle les die Hildegard van Bingen ons vandaag nog kan leren. Niet dat alle tradities hetzelfde zijn, maar dat oprechte religieuze muziek mensen kan uitnodigen tot aandacht, verwondering en ontmoeting. Wanneer wij werkelijk luisteren, ontdekken wij soms dat eeuwenoude stemmen elkaar nog steeds beantwoorden.