#IN #MEMORIAM. #PARDES #DOCENT #RABBIJN #DR. #LEO #MOCK

Door: #RABBIJN #SIMON #BORNSTEIN®

Op 31 augustus 2023 overleed onverwacht mijn collega Rabbijn Dr. Leo Mock, op de leeftijd van 55 jaar. Met zijn overlijden verloor de Nederlandse Joodse gemeenschap niet alleen een erudiete geleerde en docent, maar ook een bijzondere bemiddelaar tussen de academische bestudering van het Jodendom, de levende Joodse traditie en de bredere interreligieuze dialoog.

Zijn intellectuele en educatieve werkzaamheid werd gekenmerkt door een opmerkelijke combinatie van talmoedische geleerdheid, historische belangstelling, maatschappelijke betrokkenheid en een open houding tegenover andere religieuze en levensbeschouwelijke tradities.

Levensloop en intellectuele vorming

Leo Mock werd in 1968 geboren. Zijn intellectuele vorming vond plaats op het snijvlak van traditionele Joodse geleerdheid en de moderne academische wetenschap. Hij volgde in Israël een opleiding aan een jesjiwa, een talmoedhogeschool, en studeerde vervolgens Joodse Geschiedenis aan de Bar-Ilan Universiteit in Ramat Gan. Daarnaast studeerde hij Oude Geschiedenis aan de Universiteit van Amsterdam. Deze combinatie van traditionele en academische vorming zou bepalend blijven voor zijn latere werk.

Mock behoorde daarmee tot een generatie Joodse geleerden voor wie de spanning tussen traditionele bronnenkennis en moderne wetenschappelijke methoden niet noodzakelijk een tegenstelling vormde. Integendeel: juist de wisselwerking tussen beide perspectieven bood volgens zijn werk mogelijkheden om het Jodendom in zijn historische, religieuze en maatschappelijke complexiteit te verstaan.

Van 1999 tot 2010 doceerde Mock Rabbinica aan de vakgroep Hebreeuws van de Universiteit van Amsterdam. In zijn onderwijs stonden onder meer Misjna, Talmoed en Midrasj centraal. Later was hij als docent Judaica verbonden aan Tilburg University. Ook bij het Joods Educatief Centrum Crescas speelde hij gedurende vele jaren een belangrijke rol als docent, cursusleider en auteur. Zijn onderwijs was niet uitsluitend gericht op kennisoverdracht. Het leren met en aan de Joodse bronnen — het lernen — vormde een wezenlijk onderdeel van zijn pedagogische praktijk.

Wetenschappelijk werk

Een belangrijk hoogtepunt in Mocks academische loopbaan was zijn promotie aan Tilburg University in december 2015. Hij promoveerde cum laude op een onderzoek naar het begrip Roeah Rangah in de rabbijnse responsaliteratuur van na 1945. Zijn proefschrift onderzocht de verhouding tussen kennis over de fysieke wereld en traditionele Joodse kennis. Daarmee betrad Mock een onderzoeksgebied waarin religieuze traditie, geschiedenis, antropologie, magie en rationaliteit elkaar raken.

Zijn onderzoek naar Roeach Rangah illustreert kenmerkend zijn wetenschappelijke benadering. Een ogenschijnlijk marginaal onderwerp — de notie van een schadelijke of kwade geest en de daarmee verbonden rituele praktijken — werd door hem verbonden met bredere vragen over religieuze kennis, lichamelijkheid, gender, hiërarchie, mystiek en wereldbeschouwing. Zijn studie liet daarmee zien dat traditionele religieuze concepten niet geïsoleerd moeten worden beschouwd, maar deel uitmaken van complexe systemen van betekenisgeving.

Zijn belangstelling voor magie en religieuze voorstellingen kwam ook naar voren in zijn bredere publicistische werk. Hij wist dergelijke thema's steeds te benaderen zonder ze vanuit een modern rationalistisch perspectief eenvoudigweg als achterhaald bijgeloof terzijde te schuiven. Juist de vraag hoe mensen binnen verschillende historische en religieuze contexten werkelijkheid begrijpen, stond centraal in zijn benadering.

Leo Mock en Stichting PaRDeS

Een bijzondere plaats in Mocks intellectuele en maatschappelijke werkzaamheid werd ingenomen door Stichting PaRDeS. Hij raakte al vroeg betrokken bij de kring rond de Folkertsma Stichting voor Talmudica, die later zou uitgroeien tot PaRDeS. Binnen deze stichting werd hij mijn collega en een vaste medewerker en speelde hij gedurende vele jaren een belangrijke rol in de ontwikkeling van het tijdschrift Tenachon. Volgens een in memoriam van Tilburg University droeg hij ongeveer twintig jaar aan het tijdschrift bij, met bijdragen over zeer uiteenlopende onderwerpen, waaronder grenzen, dialoog en mystiek.

De betekenis van zijn betrokkenheid bij PaRDeS moet worden begrepen tegen de achtergrond van de doelstelling van de stichting: het toegankelijk maken van Joodse bronnen voor een breed Joods en christelijk publiek en het bevorderen van interreligieuze dialoog. In die context was Mock meer dan een deskundige die kennis over Joodse bronnen overdroeg. Hij vertegenwoordigde een vorm van geleerdheid waarin studie, interpretatie en ontmoeting nauw met elkaar verbonden waren.

Ook in latere activiteiten van PaRDeS is deze lijn zichtbaar. In 2021 werd Leo Mock genoemd als bestuurslid van de stichting en leverde hij samen met Rasit Bal een bijdrage aan een publicatie over menselijke waardigheid en mensenrechten. De wijze waarop PaRDeS haar activiteiten omschreef — dialogisch spreken, denken en handelen, met erkenning van de gelijkwaardigheid van de ander en aandacht voor verschillen — sluit nauw aan bij het intellectuele en maatschappelijke profiel dat Mock gedurende zijn leven ontwikkelde.

Onderwijs als vorm van geleerdheid

Wie Mocks academische betekenis uitsluitend afmeet aan zijn publicaties of promotieonderzoek, doet hem uiteindelijk tekort. Een aanzienlijk deel van zijn intellectuele invloed lag in zijn onderwijs. Zowel aan de Universiteit van Amsterdam en Tilburg University als bij Crescas bracht hij generaties studenten en cursisten in aanraking met de rijkdom en complexiteit van de Joodse bronnen.

Crescas typeerde hem als een docent met een uitzonderlijk brede kennis, die zijn onderwerpen met humor, scherpte en betrokkenheid wist te behandelen. Zijn lessen verbonden Tenach, rabbijnse literatuur en Joodse geschiedenis met actuele maatschappelijke vragen. Daarmee maakte hij duidelijk dat de bestudering van Joodse bronnen niet slechts een historische activiteit is, maar ook een vorm van kritisch denken over het heden.

Deze pedagogische dimensie vormt wellicht een van de meest duurzame aspecten van zijn nalatenschap. Mock was een geleerde die zijn kennis niet afschermde binnen een specialistische academische omgeving. Hij bracht haar naar universiteiten, leerhuizen, cursussen, tijdschriften en publieke debatten. De academische studie van het Jodendom kreeg bij hem daardoor een uitgesproken publieke en educatieve betekenis.

Een geleerde tussen tradities

Een terugkerend motief in herinneringen aan Leo Mock is zijn vermogen om verbindingen te leggen. Tilburg University typeerde hem als een bruggenbouwer tussen Jodendom en christendom, maar ook tussen orthodoxe en liberale Joodse werelden. Deze typering is meer dan een persoonlijke kwalificatie. Zij raakt aan een wezenlijk aspect van zijn intellectuele methode.

Mock stond stevig in de orthodox-Joodse traditie, maar zijn betrokkenheid bij die traditie leidde niet tot intellectuele afsluiting. Integendeel, vanuit een sterke eigen positie was hij in staat het gesprek met andere tradities aan te gaan. Zijn deelname aan Joods-christelijke dialoog en zijn betrokkenheid bij interreligieuze initiatieven getuigen daarvan. Zijn uitgangspunt was niet het opheffen van verschillen, maar het serieus nemen ervan als voorwaarde voor een betekenisvolle ontmoeting.

Daarin ligt ook een belangrijke academische betekenis van zijn werk. Het Jodendom was voor Mock geen object dat uitsluitend van buitenaf bestudeerd moest worden. De levende traditie vormde tegelijkertijd bron, gesprekspartner en interpretatiekader. Zijn werk laat zien dat wetenschappelijke distantie en religieuze betrokkenheid niet noodzakelijk elkaars tegenpolen zijn, mits beide kritisch en zorgvuldig worden gehanteerd.

Nalatenschap

Leo Mock heeft een veelzijdig intellectueel oeuvre nagelaten, waarin wetenschappelijke studie, onderwijs, journalistieke en publieke bijdragen en interreligieuze betrokkenheid samenkomen. Zijn publicaties omvatten onder meer werken over dialoog, Joodse bronnen en religieuze traditie. Zijn betrokkenheid bij Tenachon, zijn honderden bijdragen en columns, zijn onderwijs aan verschillende instellingen en zijn werkzaamheden binnen PaRDeS en andere organisaties maakten hem tot een herkenbare en invloedrijke stem binnen de Nederlandse Joodse studie en het bredere levensbeschouwelijke veld.

Zijn overlijden markeert daarom niet alleen het einde van een persoonlijk leven, maar ook het wegvallen van een bijzondere intellectuele positie. Mock belichaamde een vorm van geleerdheid waarin traditionele kennis, historische kritiek, academisch onderzoek en maatschappelijke dialoog elkaar konden versterken. Zijn bijdrage lag juist in die verbindingen.

Voor Stichting PaRDeS is zijn nalatenschap in het bijzonder verbonden met het lernen: het gezamenlijk en voortdurend opnieuw bestuderen van Joodse bronnen, niet als afgesloten erfgoed, maar als levende teksten die nieuwe vragen kunnen oproepen. In dat opzicht blijft Leo Mock aanwezig in de traditie die hij mede heeft helpen vormgeven.

Zijn herinnering behoort daarmee niet alleen toe aan zijn familie, vrienden, leerlingen en collega's, maar ook aan allen die door zijn onderwijs en geschriften met de Joodse traditie in gesprek zijn geraakt. Zijn intellectuele erfenis bestaat uiteindelijk uit een uitnodiging om te blijven studeren, vragen te blijven stellen en verschillen niet als obstakels, maar als mogelijkheden tot werkelijk gesprek te beschouwen.

Ziechrauno lievrocho — moge zijn nagedachtenis tot zegen zijn.