Hildegard van Bingen en de echo van de synagoge

Over de Utrecht Summer School Medieval Chant en verrassende overeenkomsten tussen christelijke en joodse zangtradities

Door: #Rabbijn #Simon #Bornstein®

Deze zomer biedt de Utrecht Summer School cursus Medieval Chant een bijzondere gelegenheid om kennis te maken met de rijke wereld van de middeleeuwse liturgische zang. Een belangrijk onderdeel van deze muzikale erfenis is het werk van Hildegard van Bingen, een van de meest fascinerende religieuze figuren uit de Europese Middeleeuwen.

Als rabbijn luister ik met grote belangstelling naar haar muziek, niet omdat zij deel uitmaakt van de joodse traditie, maar omdat haar composities en de bredere traditie van het gregoriaans verrassende raakvlakken vertonen met eeuwenoude synagogale melodieën.

Hoewel christendom en jodendom zich al vroeg als afzonderlijke religieuze gemeenschappen ontwikkelden, delen zij een gemeenschappelijke wortel. Dat geldt niet alleen voor de Schrift, maar ook voor bepaalde vormen van liturgische voordracht en zang.

Wie aandachtig luistert naar de melodische lijnen van Hildegard en deze vergelijkt met traditionele joodse gebedszang, ontdekt soms een verwantschap die terugreikt tot de religieuze cultuur van de late oudheid.

Hildegard van Bingen: visionair en componist

Hildegard van Bingen (1098–1179) was abdis, mystica, theoloog, schrijver, natuuronderzoeker en componist. In een tijd waarin vrouwen zelden een publieke intellectuele rol speelden, ontwikkelde zij een indrukwekkend oeuvre dat tot op heden wordt bestudeerd en uitgevoerd.

Haar muzikale werken onderscheiden zich door hun originaliteit. Waar veel gregoriaanse melodieën relatief sober zijn, kenmerken Hildegards composities zich door grote melodische sprongen, een opvallende expressiviteit en een bijna contemplatieve intensiteit. Haar muziek lijkt niet alleen bedoeld om teksten te begeleiden, maar ook om de luisteraar een spirituele ervaring te laten ondergaan.

Voor moderne oren klinkt haar muziek soms exotisch en tijdloos tegelijk. Zij beweegt zich buiten de harmonische verwachtingen van latere westerse muziek en creëert een klankwereld die eerder zweeft dan voortschrijdt. Juist daarin herkennen veel kenners van joodse liturgische muziek iets vertrouwds.

De plaats van zang in religieuze ervaring

Binnen het jodendom heeft zang altijd een centrale rol gespeeld. De Psalmen spreken voortdurend over zingen voor God. In de Tempel van Jeruzalem begeleidden de Levieten de eredienst met gezongen lofprijzingen. Na de verwoesting van de Tweede Tempel in het jaar 70 bleef de stem het belangrijkste muzikale instrument van het joodse gebed.

Ook in de christelijke traditie kreeg de menselijke stem een bijzondere status. Vroege kerkvaders zagen de zuivere stem als het meest geschikte middel om God te loven. Daardoor ontwikkelde zich een traditie van eenstemmige zang die uiteindelijk uitmondde in het gregoriaans.

Deze nadruk op de stem zonder uitgebreide instrumentale begeleiding vormt een eerste belangrijke overeenkomst tussen beide tradities. In beide gevallen wordt de menselijke stem beschouwd als een direct instrument van devotie.

Monofonie: één stem, één gemeenschap

Een van de opvallendste kenmerken van zowel gregoriaanse zang als traditionele synagogale zang is de monofonie. Dat betekent dat er één melodische lijn wordt gezongen, zonder meerstemmige harmonieën.

In veel orthodoxe synagogen wordt tot op de dag van vandaag gebeden volgens dit principe. De voorzanger, de chazzan, leidt de gemeente door een melodische lijn die door de gemeenschap wordt gevolgd of beantwoord. De kracht ligt niet in harmonische complexiteit maar in spirituele concentratie.

Ook de muziek van Hildegard is fundamenteel monofonisch. Wanneer een groep zusters haar composities uitvoerde, zongen zij dezelfde melodie. De aandacht richtte zich daardoor volledig op tekst, betekenis en gebed.

Voor wie vertrouwd is met synagogale tradities roept dit een herkenbaar gevoel op: muziek als collectieve spirituele ademhaling.

Modale melodieën

Een tweede overeenkomst betreft het gebruik van modi. Middeleeuwse christelijke muziek was gebaseerd op kerktoonsoorten die sterk verschillen van het latere majeur- en mineursysteem.

Ook veel joodse gebedstradities maken gebruik van modale structuren. In de Asjkenozische wereld spreekt men vaak van noesach: traditionele melodische patronen die verbonden zijn met specifieke gebeden, feestdagen of liturgische seizoenen.

Wanneer men bepaalde composities van Hildegard beluistert, valt op dat zij zich beweegt binnen modale klankwerelden die soms verrassend dicht liggen bij patronen die men aantreft in synagogale recitatie. Dit betekent niet dat er sprake is van directe muzikale overname, maar wel van gedeelde muzikale wortels in de religieuze cultuur van het Middellandse Zeegebied en Europa.

De kunst van de gezongen tekst

In zowel de synagoge als het middeleeuwse klooster staat de tekst centraal. Muziek is geen doel op zichzelf, maar een middel om woorden dieper te laten resoneren.

Binnen het jodendom wordt de Tauroh niet eenvoudig voorgelezen maar gezongen volgens vaste melodische accenten, bekend als tangemei ha-mikro. Deze zangvorm helpt niet alleen bij de voordracht, maar onthult ook grammaticale en inhoudelijke structuren van de tekst.

Een vergelijkbaar principe vinden we in gregoriaanse zang. Ook daar volgt de melodie de natuurlijke beweging van de heilige tekst. De muziek ondersteunt de betekenis van de woorden en versterkt hun spirituele impact.

Hildegard bracht dit principe naar een bijzonder hoog niveau. Haar melodieën lijken soms rechtstreeks voort te vloeien uit de inhoud van de tekst. Wanneer zij schrijft over hemels licht, stijgt de melodie omhoog; wanneer zij spreekt over nederigheid, daalt zij weer af. De muziek wordt zo een vorm van interpretatie.

Mystiek en klank

Misschien ligt de diepste overeenkomst niet in de techniek van de muziek, maar in haar spirituele functie.

Hildegard beschouwde muziek als een weerspiegeling van de harmonie van de schepping. Volgens haar had de mens vóór de zondeval een bijzondere verbinding met de hemelse muziek. Religieuze zang hielp iets van die oorspronkelijke harmonie te herstellen.

Ook binnen de joodse mystieke traditie speelt muziek een belangrijke rol. De kabbalistische literatuur beschrijft hoe gebed de verschillende spirituele werelden met elkaar verbindt. Later benadrukte de chassidische beweging de kracht van melodieën (niggoeniem) om de ziel dichter bij God te brengen.

Hoewel de theologische systemen verschillen, herkennen we een gemeenschappelijke intuïtie: muziek is meer dan esthetiek. Zij vormt een brug tussen het aardse en het goddelijke.

Historische raakvlakken

Historici wijzen erop dat vroege christelijke liturgie ontstond in een omgeving waarin joodse gebedstradities nog sterk aanwezig waren. De eerste volgelingen van Jezus waren immers Joden die vertrouwd waren met de eredienst van synagoge en Tempel.

Het is aannemelijk dat bepaalde vormen van psalmrecitatie, responsoriale zang en liturgische voordracht vanuit die context invloed hebben uitgeoefend op de ontwikkeling van christelijke zangtradities. Natuurlijk veranderden deze tradities in de loop der eeuwen aanzienlijk en ontwikkelden zij hun eigen karakter.

Toch blijft het fascinerend dat een luisteraar vandaag nog steeds overeenkomsten kan waarnemen tussen sommige synagogale melodieën en bepaalde aspecten van middeleeuwse christelijke zang.

Waarom deze vergelijking relevant blijft

In een tijd waarin religies vaak worden besproken vanuit hun verschillen, kan muziek ons herinneren aan een gedeelde geschiedenis. Het gaat daarbij niet om het uitwissen van theologische grenzen. Jodendom en christendom blijven verschillende geloofstradities met eigen overtuigingen en praktijken.

Maar muziek laat zien dat culturen elkaar beïnvloeden, van elkaar leren en soms een gemeenschappelijke oorsprong delen. Wanneer studenten tijdens de Utrecht Summer School de muziek van Hildegard bestuderen, ontdekken zij niet alleen een hoofdstuk uit de Europese muziekgeschiedenis. Zij maken ook kennis met een klankwereld die indirect verbonden is met bredere religieuze tradities van het Westen.

Voor joodse luisteraars kan dit een gelegenheid zijn om met nieuwe oren naar hun eigen erfgoed te luisteren. Voor christelijke musici opent het een venster op de historische context waaruit een deel van hun muzikale traditie is voortgekomen.

Een uitnodiging tot luisteren

De muziek van Hildegard van Bingen is geen museumstuk. Zij spreekt nog steeds tot moderne luisteraars omdat zij een universele menselijke ervaring raakt: het verlangen naar betekenis, schoonheid en transcendentie.

Wie haar composities beluistert, hoort meer dan middeleeuwse noten. Men hoort een zoektocht naar het heilige. Die zoektocht klinkt ook door in de eeuwenoude melodieën van de synagoge, in de gezongen Psalmen, in de cantillatie van de Tauroh en in de mystieke niggoen.

De Utrecht Summer School biedt daarom meer dan een technische cursus over middeleeuwse zang. Zij biedt een kans om te ontdekken hoe muziek religieuze grenzen kan overstijgen zonder deze uit te wissen. In de stemmen van middeleeuwse nonnen en in de melodieën van de synagoge klinkt een gedeeld menselijk verlangen: om door zang iets van het goddelijke te benaderen.

Misschien is dat wel de meest waardevolle les die Hildegard van Bingen ons vandaag nog kan leren. Niet dat alle tradities hetzelfde zijn, maar dat oprechte religieuze muziek mensen kan uitnodigen tot aandacht, verwondering en ontmoeting. Wanneer wij werkelijk luisteren, ontdekken wij soms dat eeuwenoude stemmen elkaar nog steeds beantwoorden.