De geschiedenis van de Joodse gemeenschap in Alkmaar is diepgeworteld en voert terug tot het begin van de zeventiende eeuw. In 1604 was Alkmaar de eerste stad in de toenmalige Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden waar Joden officieel toestemming kregen om zich te vestigen, een mijlpaal in de Nederlandse tolerantiegeschiedenis.
Eeuwenlang vormden zij een integraal onderdeel van het stedelijke weefsel, met de synagoge aan de Laat als spiritueel middelpunt sinds 1792.
Deze lange periode van relatieve rust en integratie werd echter bruut verstoord door de opkomst van het nationaalsocialisme en de daaropvolgende bezetting van Nederland in mei 1940.
De systematische vervolging in Alkmaar begon, net als elders in Nederland, met een reeks uitsluitingsmaatregelen. Joodse ambtenaren werden ontslagen, waaronder de gerespecteerde rector van het Murmellius Gymnasium, dr. Jaap Hemelrijk.
De bezetter isoleerde de Joodse burgers stap voor stap van het openbare leven: zij moesten hun bezittingen inleveren, hun bedrijven werden onder beheer gesteld (Arisierung) en uiteindelijk werd het dragen van de Jodenster verplicht.
De escalatie bereikte een dieptepunt op 5 maart 1942. Op die koude, besneeuwde dag kreeg de Joodse bevolking van Alkmaar het bevel zich te melden bij het station voor transport naar Amsterdam.
Vanaf het Stationsplein werden 173 Joodse stadgenoten weggevoerd. Hoewel zij aanvankelijk naar het "Jodenkwartier" in Amsterdam werden gestuurd, bleek dit slechts een tussenstation naar de vernietigingskampen in het oosten, zoals Auschwitz en Sobibor.
Van de ruim 200 Joodse inwoners die Alkmaar aan het begin van de oorlog telde, overleefde slechts een klein deel de verschrikkingen van de Holocaust, vaak door onder te duiken of door een wonderbaarlijke terugkeer uit de kampen, zoals rector Hemelrijk die na een barre tocht vanuit Buchenwald te voet terugkeerde.
Ter nagedachtenis aan deze slachtoffers vindt jaarlijks op 5 maart een herdenking plaats bij het Joods Namenmonument op het Stationsplein.
Dit monument, onthuld in september 2023, bestaat uit 173 kolommen van verschillende hoogtes, die de verschillende leeftijden van de weggevoerde personen symboliseren.
Tijdens de ceremonie van 2026 verwelkomde burgemeester Anja Schouten de aanwezigen, waarbij zij benadrukte dat "herdenken verlossing is".
De namen van de slachtoffers werden voorgelezen door leerlingen van OBS De Kennemerpoort, een handeling die ervoor zorgt dat zij niet slechts statistieken blijven, maar als individuen met een naam en een geschiedenis worden erkend.
De herdenking omvatte tevens religieuze elementen die essentieel zijn voor de Joodse traditie. Rabbijn Pinny Spiero sprak de gebeden Jiskor (herinnering) en Kaddisj uit, terwijl stadsdichter Lonneke van Heugten het indringende gedicht "Het eindigt hier" voordroeg.
Naast het centrale monument zijn er in de stad ook diverse herdenkingsstenen (Stolpersteine) geplaatst voor de huizen waar de slachtoffers woonden, zoals aan de Egmonderstraat 18—een getal dat in het Hebreeuws staat voor Chai (Leven).
Door deze blijvende herinneringen in de publieke ruimte van Alkmaar te verankeren, geven wij gehoor aan de morele plicht om nooit te vergeten wat er op die 5e maart in 1942 is gebeurd.
