Gebruikt de Saufer van Hoorn gelooide huiden uit Enkhuizen?

De vondst aanvang juli 2017 van een leerlooierij uit de Gouden Eeuw in Enkhuizen roept de vraag op of de Touro-schrijvers van de Joodse Gemeente Hoorn hun perkament in die periode betrekken uit Enkhuizen.

 

Bij de leerlooierij van omstreeks 1590 werden kuilen met hoornpitten van runderen aangetroffen, evenals eikenschors om de huiden te bewerken, houten vaten in de grond die functioneerden als afvalopslag. En bodemloze houten vaten welke als waterput dienen. De looierij ligt binnen de wallen van de stad.

 

Gedurende de Gouden Eeuw bestaat er een enorme behoefte aan gezouten vis en gezouten vlees. Stokvis en gezouten rundvlees functioneren als proviand op de Enkhuizense handelsvloot.

 

De runderen worden per Tjalk en per hoef geïmporteerd uit Sleeswijk-Holstein en Jutland. Vervolgens werd dit vee door West-Friese vetweiders gemest, geslacht en gezouten. De overgebleven huiden worden in de looierij tot leder bewerkt.

 

De huiden worden voor diverse doeleinden verkocht en gebruikt. Bij het ter markt brengen van een huid, kunnen kopers de huid goed herkennen. De looier verwijdert de hoornen van het dier niet, zodat de diersoort eenvoudig vastgesteld kan worden door de koper.

 

Gedurende de zestiende eeuw arriveren de eerste Joden in de West-Friese havensteden. Deze pioniers moeten ieder poorterrecht aanvragen en verkrijgen. De kehillah van Hoorn wordt rond 1600 opgericht. Het is bekend dat in de zeventiende en achttiende eeuw een Saufer of Touro-schrijver een atelier drijft in Hoorn.

 

Een Saufer schrijft Touro-rollen. Het Bijbels-Hebreeuws wordt met een ganzenveer gekalligrafeerd op grote lappen perkament. Dit perkament wordt gewonnen uit het leder dat afkomstig is uit de nek van een rund. Het zeer waarschijnlijk dat de Saufer van Hoorn huiden of zelfs perkament betrok uit de opgemelde Enkhuizense looierij.

 

Het is een religieuze plicht voor iedere Jood om een Touro-rol schrijven voor persoonlijk gebruik (Deworiem 31:19). Een Jood die een dergelijke rol niet zelf kan schrijven, kan daar voor die taak een specialist aanstellen: een Saufer. Deze Touro-rol mag hij zelfs in tijd van een ernstige crisis niet verkopen. Een dergelijke rol kan slechts worden verkocht om het salaris van de eigen Joodse godsdienstleraar te kunnen bekostigen uit de opbrengst van de verkoop of om de kosten van het eigen Joodse huwelijk mee te kunnen dekken
(Megilla 27a-b).

 

Het Seifer Touro dat gedurende de publieke godsdienstoefening in het openbaar wordt voorgelaajend, moet op perkament geschreven worden. Het perkament wordt gewonnen uit de huid van een ritueel rein dier. Een ritueel rein dier, is een schepsel dat niet expliciet door de Touro verboden is voor koosjere, Joodse consumptie. Deze diersoorten worden vermeldt in וַיִּקְרָא‎  11. De huid van een vis kan niet worden aangewend als perkament om Seifer Touro op te schrijven, ook niet als het om een reine vissoort gaat.

 

Het perkament voor een Seifer Touro, wordt op een speciale wijze geprepareerd. Met gal, kalk en andere chemicaliën die het leder duurzaam houdbaar maken (Megilla 19 A). De gal wordt vaak gewonnen uit urine. De ruwe huid wordt aan beide zijden afgeschraapt, waardoor een soort perkament ontstaat die wordt aangeduid als gewiel. Hierna wordt de huid gespleten, waarbij de buitenzijde of opperhuid wordt aangeduid als van superieure kwaliteit en wordt klaf genoemd.

                                                    

De klaf wordt meestens gebruikt om wetsrollen op te schrijven. De onderhuid wordt door de rabbijnen als inferieur beschouwd en doksostos (= δύσχιστος) genoemd. De doksostos wordt niet gebruikt bij het schrijven van een Seifer Touro.

 

De tekst van het Seifer Touro wordt geschreven op de buitenzijde of haarzijde van de gewiel en op de binnenzijde of vleeskant van de klaf (Babylonische Talmoed, Traktaat Sjabbes 79 B).

 

Elke pagina wordt gekwadreerd, en de lijnen werden getrokken met een stylus. Alleen de beste plantaardige zwarte inkt kan worden gebruikt, gekleurde inkt of vergulding van een Seifer Touro zijn niet toegestaan. De tekst wordt geschreven met een geslepen houten stokje of een ganzenveer.

 

De tekst bestaat uit vierkante, gekalligrafeerde Hebreeuwse karakters, naar voorbeeld van de masoretische tekst. De Saufer is het verboden om de tekst vanuit zijn geheugen op te schrijven. Het is religieus-wettelijk verplicht dat hij tijdens het schrijven een Touro-tekst voor zich op tafel heeft liggen (Sjoelchan Ngoreg, Orachojiem 32-36). De Saufer spreekt ieder woord uit alvorens hij het woord kalligrafeert. De individuele letters moeten zo worden geschreven dat een schooljongen eenvoudig de letters van elkaar kan onderscheiden.

De Marokkaanse rabbijn Moesa Ibn Miemoen of Maimonides schreef een Seifer Touro, op een ramshuid. Dat Seifer Touro bestond uit aaneen genaaide lappen perkament en mat 1366 vingerlengten, hetgeen overeenkomt met een lengte van circa 25 meter. Deze maten worden genoemd in de Babylonische Talmoed, Traktaat Babbe Basre 14A.